(BNP)- Đình Xuân Lai (thôn Xuân Lai, xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh) thờ Đức Thánh Tam Giang Uy Địch đại vương húy là Trương Hát và phối thờ Đức ông Dũng Đô Thiên và Đức ông Hùng Đô Thiên. Sau Nhân dân còn phối thờ bà Đạm Nương, em gái của Đức Thánh Tam Giang.
Tòa Đại đình được xây dựng trên nền đất rộng ở đầu làng.
Đình Xuân Lai vốn được khởi dựng từ lâu đời và đã trải qua nhiều lần trùng tu tôn tạo. Trước khi bị đốt cháy trong kháng chiến chống Pháp, ngôi đình có quy mô to lớn, đẹp nổi tiếng trong vùng.
Nghi môn.
Sau trận càn năm 1948, đình Xuân Lai chỉ còn lại toà Hậu cung. Hoà bình lập lại, Nhân dân địa phương đã góp công, góp của tu bổ sửa chữa toà Hậu cung. Năm 1993 xây dựng lại toà Tiền đình trên nền xưa đất cũ theo dáng vẻ truyền thống. Đến năm 2018, Nhân dân địa phương đã tiến hành hạ giải ngôi đình cũ, khởi công xây dựng lại đình mới trên nền đất cũ.
Bờ nóc của đình được đắp lưỡng long chầu Nhật
Hiện đình nằm ở đầu làng, quay hướng Nam, phía trước và bên phải giáp đường giao thông, bên trái giáp khu dân cư, đằng sau giáp chùa. Đình được nhân dân địa khởi công xây dựng lại trên nền đất cũ vào năm 2018.
Đại đình 5 gian 2 chái 4 mái đao cong.
Đình Xuân Lai gồm các công trình: Nghi môn, Đại đình, 2 dãy nhà Dải vũ. Trong đó, tòa đình chính có kiến trúc hình chữ đinh, gồm Đại đình và Hậu cung.
Cửa mở 5 gian giữa, 2 gian chái trổ cửa sổ hình chữ Thọ tròn.
Đại đình 5 gian 2 chái 4 mái đao cong, cửa mở 5 gian giữa, 2 gian chái trổ cửa sổ hình chữ Thọ tròn. Bộ khung gỗ chắc khỏe, kết cấu các bộ vì giống nhau, mỗi bộ vì 4 hàng chân cột, vi nóc theo kiểu “giá chiêng chồng rường”, vì nách kiểu “giá chiêng chồng rường, cốn mê”. Trên 12 đầu dư chạm hình đầu rồng.
Bộ khung được làm bằng gỗ chắc khỏe, kết cấu các bộ vì giống nhau.
Hậu cung 3 gian khung gỗ, 3 bộ vì ngoài 4 hàng chân cột, vì nóc theo kiểu “giá chiêng chồng rường”, vì nách kiểu “chồng rường”. Bộ vì trong cùng 4 hàng chân cột, vì nóc “chồng rường”, vì nách kiểu “chồng rường”. Trang trí chạm khắc kiến trúc tập trung trên các con rường, đầu dư, cốn, bẩy...đề tài tứ quý, rồng, hoa lá và vân mây cách điệu.
Bàn thờ chính.
Nhiều hiện vật quý được lưu giữ trong đình.
Hiện đình còn lưu giữ được nhiều hiện vật quý như: Ngai thờ, tượng, kiếm, hộp đựng sắc, thần tích, mâm thờ, câu đối (các hiện vật trên đều có niên đại thời Nguyễn). Ngoài ra đình còn lưu giữ được hệ thống bia cổ, bát hương, bát bửu…
Trong năm có nhiều ngày sự lệ diễn ra tại đình làng Xuân Lai. Trong đó, sự kiện quan trọng nhất được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 âm lịch, tục gọi là “vào đám” hay “vào hội”. Đây là sự kiện văn hoá tín ngưỡng quan trọng được tổ chức quy mô, bài bản với sự tham gia của cả cộng đồng dân cư với nhiều nghi thức và tục trò độc đáo.
Nhà Dải vũ 3 gian.
Ngày nay, lễ hội của đình Xuân Lai được tổ chức gọn nhẹ hơn, chỉ diễn ra trong hai ngày, từ 15 đến 16 tháng 11 âm lịch, tuy vậy những giá trị truyền thống tốt đẹp vẫn được duy trì và phát huy. Bên cạnh đó còn có các hình thức văn hoá mới như: bóng chuyền, cầu lông, bóng đá, thể dục dưỡng sinh, thả chim bồ câu, câu lạc bộ thơ..., buổi tối có hát chèo, Quan họ giao lưu với các thôn bạn, đã thu hút đông đảo Nhân dân tham dự, góp phần thắt chặt mối đoàn kết tình làng nghĩa xóm, cố kết cộng đồng, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.
Đình Xuân Lai đã được Nhà nước xếp hạng là di tích Lịch sử - văn hóa cấp tỉnh tại Quyết định số 1048/QĐ – UBND, ngày 17/9/2015.
